Voorwoord van de uitgever

Pieter Canisius, van de Sociëteit van Jezus, schittert op de voorste rang te midden van die menigte grote mannen die de Kerk in de 16e eeuw uit haar altijd vruchtbare schoot heeft voortgebracht om hen tegenover de ketterij te stellen. Duitsland, waar hij geboren werd, noemde Canisius de hamer der ketters. Begiftigd, inderdaad, met een buitengewone wetenschap en grote welsprekendheid, verbrijzelde hij hen met zijn geschriften en toespraken, in de leerstoelen van universiteiten en kerken, in de rijksdagen en concilies. Hij was degene aan wie de Heilige Stoel de taak gaf om de historische laster te weerleggen die door de protestantse Centuriatoren van Magdeburg was opgestapeld; en toen de broer van Karel V, Ferdinand, nog koning van de Romeinen, van Sint Ignatius, generaal van de Sociëteit van Jezus, een korte en degelijke samenvatting van de christelijke leer vroeg, die in zijn staten de kennis van het geloof en het geloof zelf zou bewaren, terwijl hij ook de aanstekelijke invloed van ketterse pamfletten zou vernietigen, werd deze zeer belangrijke taak opnieuw aan Canisius toevertrouwd.

Deze samenvatting van de christelijke leer (Summa doctrine christianae), gewoonlijk aangeduid als de Grote Catechismus van Canisius, kan worden beschouwd als een van zijn eerste roemrijke verdiensten. Hij heeft alle omwentelingen overleefd die in de afgelopen drie eeuwen zoveel boeken hebben meegesleurd. Hij is naast de Romeinse Catechismus (Catechismus Concilii Tridentini ad parochos) blijven staan, als een monument van de edelmoedige inspanningen van de Kerk in de 16e eeuw om het geloof van haar kinderen te redden, en ook als een getuigenis van het principe dat eens door de heilige Vaders werd geproclameerd: dat dwaling ten goede komt aan de waarheid en dat zij zelf, door haar bezwaren en misleidende interpretaties, de uiteenzetting van de waarheid explicieter, steviger en stralender maakt.

De Catechismus van Canisius verscheen twaalf jaar vóór de Romeinse Catechismus, in 1554, na zorgvuldige herziening en formele goedkeuring door de vooraanstaande theologen van Rome. De auteur had zorg gedragen om in de marge alle passages uit de Heilige Schrift, de Vaders en de concilies aan te geven die het katholieke dogma bevestigen, om de protestanten […] de mogelijkheid te bieden zich te verlichten en zich te bekeren; en de katholieken, die zo vaak werden aangevallen, de mogelijkheid om zich te verdedigen. De catechist vindt er alle bewijzen bijeen die een degelijk onderwijs vereist.

Canisius maakte er in 1556 zelf een andere samenvatting van, de Kleine Catechismus voor Katholieken (Parvus Catechismus Catholicorum), waarin hij zich meer toelegde op het verzamelen van de bevestigingen dan van de bewijzen van het geloof.

Van deze Kleine Catechismus geven wij vandaag een nieuwe Franse vertaling. Wij hebben getracht de theologische waarde van de tekst te behouden door in onze taal woorden te zoeken die ofwel gewijzigd, ofwel overeenkomstig, ofwel equivalent zijn en die de betekenis van het Latijn zeker en nauwkeurig weergeven, met het risico soms de elegantie op te offeren ten gunste van de dogmatische waarheid die de auteur uitdrukte.

Dit kleine boek heeft nog andere aanbevelingen. In 1686 telde het al meer dan vierhonderd edities en sindsdien is het zeer vaak herdrukt.

Het werd in alle talen van Europa vertaald, en Rusland, Polen, Zweden, Denemarken, Engeland, Ierland, Nederland en Zwitserland kenden lange tijd nauwelijks een andere elementaire uiteenzetting van de christelijke leer.

Al in 1560 verspreidde Ferdinand I het door zijn hele rijk, en de invloed was zo heilzaam dat deze vorst, om zijn dankbaarheid jegens Pieter Canisius en Paul Hoffée, deze twee apostelen van de Sociëteit van Jezus in Duitsland, te betuigen, er genoegen in schiep deze woorden op hen toe te passen die de Kerk in haar gebeden herhaalt ter ere van Sint Petrus en Sint Paulus: Petrus et Paulus ipsi nos docuerunt legem tuam, Domine: Pieter Canisius en Paul Hoffée hebben ons uw wet geleerd, Heer.

Filips II van Spanje volgde het voorbeeld van zijn oom Ferdinand. De geleerden van de Universiteit van Leuven, die hij had geraadpleegd, wezen hem op de Catechismus van Canisius als het meest geschikte werk om de solide vroomheid en de ware leer te verspreiden: Filips II liet hem invoeren in al zijn staten van de oude en de nieuwe wereld.

In 1750, te Rome zelf, onder de ogen van de soevereine Pontifex, werd deze Catechismus opnieuw gekozen om nieuwe bekeerlingen te onderrichten.

Wij zouden een lange lijst kunnen geven als we alle geleerden en bisschoppen wilden noemen die hem met hun instemming bekrachtigden; maar één naam volstaat boven alle anderen: Sint Karel Borromeus beval hem te volgen in zijn klein seminarie. Het is ook vermeldenswaardig dat in 1686 monseigneur de Harlay de publicatie van een Franse vertaling in Parijs onder zijn verheven beschermheerschap toestond.

Wie zich nu zou verwonderen over dit bewonderenswaardig succes, dat weinige werken zeker hebben bereikt, zou er al gauw de verklaring van hebben bij het openen van dit kleine boek dat zo kort is en toch zo volledig; zo theologisch en toch zo eenvoudig en gemakkelijk te begrijpen; zo goed aangepast aan dwalingen en bijgevolg aan de noden van de 16e eeuw, laten we ook zeggen van de onze die daaruit voortvloeit; zo goed geordend, zo vroom en zo doeltreffend om vroomheid samen met de leer over te dragen.

Op elke pagina herkent men de apostel die zijn geluk vond in het zelf catechismus geven aan kinderen en armen; de controversialist die zo vaak met de ketterij had gestreden; de volmaakte theoloog die tot de bodem van alle vraagstukken was gegaan en ze samenvat als in één woord. Men herkent ook de heilige die wist, zelfs in de zo droge taal van de wetenschap, de zalving van zijn hart te verspreiden.

Vele zielen werden vroeger door deze eenvoudige Catechismus tot God teruggebracht: moge hij nog steeds deze vruchten van heil dragen! Moge hij, door aan onze kinderen de waarheden van het geloof aan te bieden, deze dieper en voor altijd in hun geest en in hun hart inprenten!